Η πρώτη αντίδραση μετά κάθε αύξηση του βασικού επιτοκίου του ευρώ, αφορά στο πόσο χειρότερα γίνονται τα πράγματα επειδή οι δανειολήπτες θα επωμιστούν μεγαλύτερο βάρος. Η σκέψη είναι σωστή, όμως η αντίδραση είναι άνιση, αφού υπάρχουν και οι καταθέτε. Άδικη, αφού το επιτόκιο παραμένει το ισχυρό όπλο για την καταπολέμηση του πληθωρισμού. Και ατελής, αφού δεν σκεπτόμαστε το τεράστιο βάρος που προστίθεται σε όλους τους φορολογούμενους για να πληρωθούν οι τόκοι του δημόσιου χρέους. Θα μπορούσα μάλιστα να προσθέσω την προστατευτική ασπίδα που προσφέρει το ισχυρότερο ευρώ, αλλά καλύτερα να μείνουμε μέσα στο σύστημα της ευρωζώνης.

Είναι καιρός να μάθουμε καλύτερα το απλό μάθημα όσων συνυπάρχουν σε μια ενιαία νομισματική ζώνη. Ένα νόμισμα σημαίνει ένα επιτόκιο. Δύσκολο να χωρέσουμε όλοι το ίδιο άνετα, όπως συμβαίνει και με τα ρούχα όταν ισχύει το «one size fits all». Αν η Τράπεζα Ελλάδος είχε την αυτονομία να ρυθμίσει ένα επιτόκιο μόνον για την ελληνική αγορά, θα το είχε ήδη πάει κάπου μεταξύ 8% με 10%. Όχι μόνον γιατί ο «δικός μας» πληθωρισμός είναι έπιασε το 5%. Αλλά και γιατί η άνοδος των πραγματικών αμοιβών επιχειρήσεων (αλλά) και εργαζομένων παραμένει πολύ ισχυρή, που σημαίνει περαιτέρω ενίσχυση των πληθωριστικών πιέσεων. Αντιθέτως, ακόμη και στο 4,25% το ευρωεπιτόκιο παραμένει αρνητικό στην Ελλάδα. Για όσο καιρό μισθοί και (χειρότερα ακόμη) κέρδη θα συνεχίσουν να προσαρμόζονται τόσο εύκολα και (επομένως) γρήγορα στις αυξήσεις των τιμών, ο πληθωρισμός θα διατηρεί αρνητική ορμή. Επιπλέον, το κράτος εμφανίζει δυσκολίες να μαζέψει τα έσοδά του, που σημαίνει ότι το δημόσιο έλλειμμα θα μεγαλώσει, ενισχύοντας με τη σειρά του τις πληθωριστικές πιέσεις.

Μπορεί να έχουν γίνει πολλές συζητήσεις, κατά βάση όμως, όλοι συμφωνούν πως όταν μια μεγάλη ποσότητα χρήματος κυνηγά έναν περιορισμένο όγκο εμπορευμάτων, οι τιμές μόνον προς τα πάνω θα πάνε. Χειρότερα ακόμη, στην Ελλάδα λειτουργεί μια σατανική συμφωνία διευκόλυνσης των πλέον πονηρών εμπόρων, με τα μήντια να δικαιολογούν στα μάτια των καταναλωτών το μοιραίο γδύσιμό τους αφού όταν «όλα ανεβαίνουν» είναι μάταιο να προσπαθείς «μόνος σου» για μια καλύτερη συμφωνία. Επιπλέον, η ευκολία με την οποία, όσες ελληνικές τράπεζες δεν έχουν αρκετούς καταθέτες, «εισάγουν» κεφάλαια, προφανώς με αυξημένο κόστος, υπόσχεται ότι θα συνεχιστεί ανενόχλητη η τροφοδοσία της πληθωριστικής αλυσίδας.

Δυστυχώς όσοι ανέμελα καταναλώνουν (και δεν είναι όλοι όσοι δανείζονται), παραμένουν κυρίαρχοι στο πολιτικό παιχνίδι. Ακόμη και σήμερα ο ρυθμός αύξησης των 97 δις δανείων παραμένει στο 21%, ευτυχώς πάντως κάτω από το 32% του 2005. Η αύξηση του ευρωεπιτοκίου είναι το μόνο όπλο αντίστασης όσων πιστεύουν ότι πρέπει να διαχειρίζεσαι ορθολογικά τα οικονομικά σου, απέναντι σε όσους κερδίζουν από τον πληθωρισμό και κατά πρώτον των καταθετών που, παρόλες τις δυσκολίες, έχουν στη διάθεσή τους 210 δις ευρώ!

Το τελευταίο τέταρτο του αιώνα είδαμε μάλλον τα υψηλότερα μεταπολεμικά κέρδη, με την επιφύλαξη της ρωμαλέας ανάπτυξης στο πρώτο μισό της δεκαετίας του ’60. Ο Tobias Levkovich, επικεφαλής αναλυτής στρατηγικής για τις αγορές μετοχών στη Citigroup, πιστεύει ότι στα επόμενα 25 χρόνια, θα είναι πολύ δύσκολο να δούμε κάτι παρόμοιο.

Σε μια πιο αριστερή «εκδοχή», πολλοί πιστεύουν ότι τα «φτερά» στην αποδοτικότητα των κεφαλαίων δόθηκαν από τις νεοφιλελεύθερες «συνταγές». Οι ίδιοι ζητούν επιστροφή σε μεγαλύτερο έλεγχο και περιορισμό των αγορών, ή τουλάχιστον, στην ελευθερία κινήσεων όσων συμμετέχουν σ’ αυτές. Όταν το κράτος αναδεικνύεται σε ναυαγοσώστη επιχειρήσεων που έκαναν όλα τα λάθη που μπορούσαν να κάνουν, παρόμοια επιχειρήματα είναι αναμενόμενα.

Αυτό που δεν θα περίμενε κανείς είναι να συμφωνούν «αριστεροί ευρωσοσιαλιστές» και δεξιοί αντιφεντεραλιστές πως τα επιτόκια πρέπει να μείνουν χαμηλά, για να γλιτώσουμε από την ύφεση. Πιο σωστή είναι η κατηγορία που έχει απευθυνθεί προς τους κεντρικούς τραπεζίτες – αν και αφορά περισσότερο την αμερικανική Fed – ότι δηλαδή ευτέλισαν το χρήμα, έτσι ώστε πάρα πολλοί να μπορούν να πάρουν πάρα πολλούς κινδύνους χωρίς να φοβούνται μια πάρα πολύ αυστηρή τιμωρία.

Είναι αλήθεια ότι οι αμερικανοί βρέθηκαν σε μια διπλά δύσκολη συγκυρία. Ο Alan Greenspan έπρεπε να μειώσει τα επιτόκια για να συγκρατήσει την εμπιστοσύνη σε μια ιστορικώς δύσκολη στιγμή, μετά δηλαδή τη δολοφονική επίθεση στους δίδυμους πύργους της Νέας Υόρκης. Λίγο αργότερα, χρειάστηκε να κάνει το ίδιο προκειμένου να αποτρέψει την πλήρη κατακρήμνιση της χρηματιστηριακής αγοράς, όταν έσκασε οριστικώς η φούσκα των τεχνολογικών μετοχών. Ήταν μάλλον δύσκολο να κάνει το ίδιο με τη φούσκα των ακινήτων. Κι όμως, αυτή ίσως ήταν μια πολύ πιο δικαιολογημένη κίνηση. Με τα δάνεια να έχουν πολλαπλασιαστεί δυο ή τρεις ή άγνωστο πόσες φορές πολλαπλασιάσει μια αυθαίρετη αξία των ακινήτων, υπήρχε λόγος σοβαρός. Το έκανε τελικά ο Bernanke, με πολλή περισσότερη βοήθεια από το Καπιτώλιο.

Οι ευρωπαίοι τραπεζίτες έχουν μια διαφορετική λογική. Η «δημοκρατική» εντολή την οποία υπηρετούν είναι να διαφυλάσσουν την αξία του χρήματος, δηλαδή να εμποδίζουν τον πληθωρισμό. Άλλην εντολή δεν έχουν. Και δεν πρέπει να μπερδεύουμε τις υποδείξεις ότι στην αντιπληθωριστική τους πολιτική πρέπει να έχουν ερευνήσει τις επιπτώσεις στην οικονομική δραστηριότητα.

Μήπως όμως πρέπει να αλλάξει το επίπεδο του 2%; Είναι γεγονός πως όταν προσδιορίστηκε, εννοούσαμε τον πληθωρισμό μετά την αφαίρεση των επιπτώσεων που έχουν στις τιμές οι εποχιακές αυξομειώσεις οι τιμές πετρελαίου και τροφίμων. Πλην όμως, όλα δείχνουν ότι και σε αυτά τα προϊόντα βρισκόμαστε πλέον σε ένα νέο επίπεδο και δεν πρόκειται για μια κυκλική αναταραχή. Αυτό σημαίνει ότι οι οικονομίες της ευρωζώνης θα χρειαστούν ένα διάστημα αρκετά μεγάλο προκειμένου να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα. Ένας περιορισμός της οικονομικής ανάπτυξης θα είναι μικρότερο πρόβλημα αν επιτύχει η αντιπληθωριστική συνταγή. Αυτό που θα κρίνει τελικά την πολιτική των τραπεζιτών της Φρανκφούρτης θα είναι η διεθνής αξία του ευρώ. Η οποία με τη σειρά της εξαρτάται περισσότερο από την ανταγωνιστικότητα της ευρωοικονομίας και λιγότερο από τα επιτόκια.

Εμένα πάντως η Σήμενς μου έχει πληρώσει τα έξοδα. Πρέπει να ήταν το 1991 ή 1992, στην ετήσια συνέντευξη τύπου που δίνει η εταιρεία σε δημοσιογράφους από όλο τον κόσμο, όπου κάνει δουλειές υποθέτω. Συνήθως δεν συμμετείχα σε παρόμοιες διοργανώσεις. Το ενημερωτικό ενδιαφέρον είναι μικρό, η δυνατότητα να μάθεις ουσιαστικά πράγματα για τις δραστηριότητες του εκάστοτε επιχειρηματικού κολοσσού περιορισμένη. Έμαθα όμως πολλά για τη Δρέσδη της πρώην ανατολικής Γερμανίας. Για τον χρηματισμό των αδελφών γερμανών στο αδελφικό σοσιαλιστικό εργοστάσιο. Γιατί, η Σήμενς είχε αφήσει τον ίδιο πάντα διευθυντή. Που είχε πάντως παραιτηθεί από τα καθήκοντα του γραμματέα της κομματικής οργάνωσης του ενιαίου σοσιαλιστικού κόμματος του κομμουνιστικού καθεστώτος το οποίο άλλωστε είχε καταρρεύσει πριν λίγους μήνες.

Δεν θυμάμαι ποιος μου είχε εξηγήσει τότε πως οι ανατολικογερμανικές συσκευές τηλεφώνου που είχαμε σπίτι μας για να πληρωθούν τα ελληνικά πορτοκάλια ήταν κι αυτά κρυφο-Σήμενς. Μόνον που το ελληνικό δημόσιο είχε εμπιστευθεί τη δουλειά σε νέο και φέρελπι προμηθευτή ο οποίος είχε σπουδάσει την ανατολικογερμανική αγορά. Τότε έμαθα καλύτερα για τον ανταγωνισμό της Σήμενς με το χωριό της ανατέλλουσας Ιντρακόμ. Κάποιοι ψιθύριζαν ότι όλα τα κόμματα της οικουμενικής είχαν καλούς λόγους για να μοιράσουν οικουμενικώς την πρώτη μεγάλη δουλειά με τα ψηφιακά τηλέφωνα. Λεπτομέρειες…

Στους δημοσιογραφικούς κύκλους, μαζί και αυτούς που βλέπετε να διατυπώνουν «πονηρά» ερωτήματα, τα ταξιδιωτικά ρεπορτάζ είναι κατά κανόνα πληρωμένα από εταιρείες ή από τον φορολογούμενο ή και από τους δυο. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί γίνονται εξωνημένοι, αν και, κάποτε, πρέπει να αποφασίσουν που χωρίζουν οι δρόμοι της ενημέρωσης απο εκείνους των δημοσίων σχέσεων και, κυρίως, από τις έμμεσες σε είδος και χρήμα δαπάνες περιποίησης.

Είναι πάρα πολλοί εκείνοι στους οποίους πληρώνονται τα έξοδα για κάποιο ταξίδι. Επιμορφωτικό συνήθως, αλλά με θαυμάσιους εξωτικούς τουριστικούς συνδυασμούς και ωραία αναμνηστικά δώρα στην επιστροφή. Όπως τα ιατρικά συνέδρια, που φέρνουν κοντά στον γιατρό τον ιατρικό επισκέπτη της διοργανώτριας εταιρείας. Δώρα και σπονσοριλίκια κάνουν όλες οι εταιρείες σε όλους τους συντελεστές κάθε μικρότερης ή μεγαλύτερης αγοράς. Εκείνοι που καλούνται να κρίνουν για την ποιότητα των προϊόντων έχουν από καιρού μετατραπεί σε συνεργάτες. Είναι αυτό μια μορφή διαφθοράς; Απάντηση, τουλάχιστον από τους επαγγελματικούς φορείς, που συχνά μοιράζουν και τα επαγγελματικά δικαιώματα, δεν έχει δοθεί. Ένα λεπτό σύγνεφο σκόνης τυλίγει παρόμοιες προωθητικές ενέργειες.

Οι πολιτικοί δέχονται δώρα. Άλλοτε λόγω εορτών. Κάποτε λόγω παλαιάς φιλίας. Κάποτε λόγω ανάγκης για δουλειά σε πρόσωπο συγγενικό ή ψηφοθηρικό. Δώρα σε χρήμα δέχονται πολλοί κρατικοί υπάλληλοι με υπογραφή. Ακόμη κι ένας δικαστικός μπορεί να είναι «αμερόληπτος», αρκεί να έχει την ευκαιρία του σε κάποια διαιτητική διαδικασία όπου οι αμοιβές είναι ελεύθερες. Ο κανόνας είναι μάλλον απλός: όσο πιο κοντά στην εξουσία βρίσκεται κανείς, τόσο πιθανότερο είναι να χρηματίζεται. Το κράτος γεννά τη διαφθορά.

Όσο οι πολιτικοί αρxηγοί «σκοτώνονταν» στο βήμα της Βουλής για την ακρίβεια και τα σκάνδαλα, ο «λαός» στριμωχνόταν αγρίως για να προμηθευθεί καλό και φτηνό εισιτήριο για τη μοναδική συναυλία της Μαντόνας στην Αθήνα. Εγκυρότατες πληροφορίες, που δεν χρειάζονται καμία ανακριτική αποκάλυψη, λένε πως τα εν Ελλάδι εισιτήρια της τσαούσας τραγουδίστριας των απανταχού απελευθερωμένων είναι τα ακριβότερα στην Ευρώπη και στην Αμερική. Τόσο καλοί είμαστε. Προτείνω λοιπόν, αν τελικά γεμίσει, σε αυτές τις τιμές, το Ολυμπιακό Στάδιο, να ασχοληθούμε με άλλα θέματα, αφήνοντας τα δακρύβρεχτα ρεπορτάζ περί ακρίβειας για …χειρότερες μέρες.

Μπορούμε όμως να ασχοληθούμε πιο συστηματικά με τη διαφθορά. Δεν θα φθάσω στον παραλογισμό να ζητήσουμε τη φορολογική δήλωση όσων πάνε στο Στάδιο. Ούτε όμως πρέπει να πέσουμε στον άλλο (διπλό) παραλογισμό. Να μην ασχολιόμαστε δηλαδή με τίποτε άλλο παρά με το σκάνδαλο και μάλιστα της Σήμενς. Από σκάνδαλα, άλλο τίποτε. Ρωτήστε τους αντιπάλους του Γιώργου Παπανδρέου να σας κάνουν προβλέψεις στη βάση των κουτσομπολιών και θα αναρωτηθείτε γιατί ο άνθρωπος δεν έχει ακόμη εγκαταλείψει την χώρα με άλλη ταυτότητα (τα διαβατήρια καταργήθηκαν). Ρωτήστε τους αντιπάλους του Βενιζέλου και θα σας διηγηθούν μύρια όσα που έγιναν με την ασυδοσία που επέτρεψαν οι ειδικοί νόμοι της Ολυμπιάδας του 2004, γρήγορα εύκολα χωρίς περιττές διαδικασίες.

Αλλά και στη Νέα Δημοκρατία, οι κακές γλώσσες, όλο για βρομοδουλειές μιλούν. Τώχει η δεύτερη τετραετία. Οι αναρριχηθέντες νοιώθουν ότι άλλη ευκαιρία δεν θα έχουν. Ότι είναι πολλές οι ευκαιρίες μπροστά τους για να βάλουν κάτι στην άκρη. Οι διαστάσεις των ψιθύρων με την απόπειρα Ζαχόπουλου, αιτία είχαν το φόβο για σκάνδαλα που μπορεί πράγματι να έχουν συμβεί. Η πρωθυπουργική αδιαφορία για όσα κάνει ο υπουργός των κατασκευών (κι ας τροφοδοτεί συνεχώς τις φήμες για τον «αδελφό») ερμηνεύεται με το φόβο των κατασκευαστικών σκανδάλων. Η προστασία των (ίδιων πάντοτε) επιχειρηματικών κύκλων, είτε πρόκειται για οφειλές στο ΙΚΑ, είτε για παραβιάσεις πολεοδομικών κανονισμών, είτε για υπερτιμολογήσεις υπηρεσιών, την ίδια ανησυχία υποδηλώνουν.

Κανείς απ’ όσους θέλουν ν’ ακούσουν τη Madonna στην Αθήνα δεν πιστεύει ότι μια εξεταστική επιτροπή της Βουλής θα δώσει απαντήσεις. Οι αρχηγοί πρέπει να προλάβουν τη δικαιοσύνη και να κόβουν αυτοί το χέρι των διεφθαρμένων στελεχών τους. Μόνον τότε θα πιστεύσουμε ότι είναι ικανοί να περιορίσουν τη διαφθορά και στο κράτος μας. Όταν ένας πολιτικός παραδώσει ένα πλήρες ντοσιέ στη δικαιοσύνη και οδηγηθεί ένας απατεώνας στη φυλακή, θα ανοίξω και πάλι τα εύπιστα αυτιά μου στα πολλά λόγια και τη βοή των πολιτικών υποσχέσεων. Μέχρι τότε, έχουμε άλλα πολλά καθημερινά προβλήματα, που απαιτούν όλη την προσοχή μας.

Αν ρωτήσετε οποιονδήποτε από εμάς, ασμένως θα εκφράσουμε την ανησυχία μας για τους κινδύνους που διατρέχουν «τα παιδιά μας κι εμείς» από ένα εργοστάσιο «δίπλα μας», επειδή εκλύει διοξείδιο του άνθρακα και πολλά άλλα ακόμη. Στην πραγματικότητα, το άμεσο για εμάς πρόβλημα είναι τα «πολλά άλλα». Το διοξείδιο είναι πρόβλημα για τον πλανήτη, που πνίγεται από τα αέρια του θερμοκηπίου, δηλαδή από την καταστροφή που προκαλεί στην πλανητική ισορροπία, η εξωφρενική επιτάχυνση με την οποία επιστρέφουμε στον πλανήτη μας όσο «κάρβουνο», δηλαδή όσο CO2, έκλεισε στα σπλάχνα της γης.

Δεν αποτελεί όμως άλλο πρόβλημα για τη δημόσια υγεία, παρά μόνον στο βαθμό που η ζωή μας επηρεάζεται τελικώς αρνητικά από τις κλιματικές αλλαγές. Με την έννοια αυτή, οι κίνδυνοι για τον πλανήτη και επομένως η ευθύνη μας απέναντι στον πλανήτη και τα παιδιά είναι επειδή καταναλώνουμε πολλή ενέργεια και όχι επειδή αυτή παράγεται δίπλα μας. Η απλή αυτή πραγματικότητα διαφεύγει πλήρως από τη δημόσια συζήτηση και, προφανώς, την αγνοούν οι διαμαρτυρόμενοι του Ελευσίνιου Θριασίου, της Εύβοιας του Αιόλου, των ανέργων του Πεδίου Λιγνίτη, της διψασμένης για τουρισμό και ενέργεια Κρήτης. Θα περίμενε κανείς να μην την αγνοούν όσοι επαγγελματικώς ασχολούνται ή γνωρίζουν καλά την πραγματικότητα που ισχύει για τις βιομηχανίες που παράγουν ενέργεια, όπως η ΔΕΗ και τα Ελληνικά Πετρέλαια. Μεταξύ αυτών, οι φιλόδοξοι νέοι παραγωγοί ενέργειας (που πρέπει να τα εξηγήσουν καλύτερα στους δημοσιογραφικούς φίλους τους), οι συνδικαλιστές της ΔΕΗ (που δεν πρέπει να ξεχνούν πόσους πολλούς συντηρεί ο μονοπωλιακός αυτός οργανισμός), οι πολιτικοί (που τις τελευταίες δεκαετίες εκμεταλλεύτηκαν τις επιχειρήσεις ενέργειας, χωρίς να διστάσουν στο όνομα του περιβάλλοντος), οι δήμαρχοι των περιοχών (που πρέπει να σκέφτονται το συμφέρον του τόπου και όχι μόνον του κόμματός τους).

Μετρήσεις του ΟΟΣΑ, ο οποίος συντονίζει τις προσπάθειες των βιομηχανικών κρατών να αυτοδεσμευθούν σε ένα λογικό όσο και απαραίτητο περιορισμό της πλανητικής ρύπανσης, δείχνουν ότι αν πληρώναμε από εφέτος φόρο 25 δολαρίων ανά τόνο εκλυόμενου ισοδύναμου διοξειδίου, θα κατορθώναμε να διατηρήσουμε τη συγκέντρωση αερίων του θερμοκηπίου σε ένα επίπεδο κοντά στα 550 μέρη ανά εκατομμύριο (ppm). Γνωρίζουμε ότι κανείς δεν είναι έτοιμος να πληρώσει για κάτι παρόμοιο. Ούτε από το σημερινό μας εισόδημα, ούτε ως μερίδιο του εθνικού μας εισοδήματος.

Ελάχιστοι έχουν κατανοήσει ότι το καθαρό περιβάλλον κοστίζει. Οι περισσότεροι μεταξύ μας πιστεύουμε ότι μπορούμε να εισάγουμε την ενέργεια ώστε να μην έχουμε επιπτώσεις στο άμεσο περιβάλλον μας, όπως υπόσχονται δημαρχέοι και νομαρχέοι στην Ελευσίνα και σε άλλα μέρη. Κλείνουν το μάτι ο ένας στον άλλον ότι τα σπίτια και τα κτήματα θα αποκτήσουν μεγαλύτερη αξία όταν θα διώξουν τη «μόλυνση» από δίπλα τους. Όσο πιο (φιλο)λαϊκός γίνεται ο μύθος, τόσο καλύτερα τσιμεντάρει τη θέληση των πολλών. Υπάρχουν πάντοτε πολιτικοί να παίξουν με τους μύθους.

Το θέμα όμως δεν ούτε λαϊκό, ούτε τοπικό, ούτε καν (μικρο)πολιτικό. Είναι πρακτικό, γιατί από την απάντησή μας εξαρτάται η ενεργειακή μας αυτονομία. Είναι οικονομικό, γιατί ό,τι παίρνουμε από τους άλλους κοστίζει ακριβότερα σε ανεργία και εισόδημα. Είναι (ουσίας)πολιτικό, γιατί κάποτε το έθνος πρέπει να μάθει πως εθνικό είναι το αληθινό.

Ώστε το πρόβλημα είναι ότι οι πολιτικοί μας άνδρες (και γυναίκες), «τα παίρνουν». Είναι; Επομένως η λύση είναι να απαγορευθεί η χρηματοδότησή τους, να τιμωρηθεί παρόμοια συμπεριφορά και τελικά να κλείσουμε τα μάτια στην πραγματικότητα. Άλλοι πάλι, πιστεύουν πως το πρόβλημά μας είναι που δεν γνωρίζουμε από ποιον «τα παίρνουν». Επομένως, μια δημόσια ομολογία θα κονιορτοποιούσε το πρόβλημα.

Για μια ακόμη φορά οι νεόκοποι υπερασπιστές της δημόσιας τάξης και ηθικής, κάνουν καριέρα ράβοντας και ξαναράβοντας την ξεπεσμένη παρθενιά τους. Κάποιοι δεν μπορούν να ξεχάσουν ότι άμεμπτοι υπερασπιστές της ηθικής, συμμετείχαν, έκτοτε, στην καταπάτηση των ορίων που ο κοινός νους και όχι απαραιτήτως ο νόμος ζητά από όσους συμμετέχουν στα κοινά. Κάθε φορά που ο σάλος γίνεται ανυπόφορος όλο και κάποια αυστηρότατη ρύθμιση θα περάσουν οι πολιτικοί για να κατευνάσουν το λαϊκό αίσθημα δικαίου. Κι όπως, κατά κανόνα, ο κουρνιαχτός που ξεσηκώνουν τα μήντια και οι πολιτικοί αντίπαλοι είναι μεγαλύτερα από το δέμας του προβλήματος έτσι και οι νομικές ρυθμίσεις ήσαν υπερβολικές, μάλλον ανεφάρμοστες και πρακτικώς ποτέ εφαρμοσθείσες. Με αποτέλεσμα όλοι να βρίσκονται σε καθεστώς κοινώς αποδεκτής παρανομίας. Μέχρι να ξεσπάσει το νέο σκάνδαλο. Ολιγότερο ή περισσότερο πραγματικό ελάχιστα μας ενδιαφέρει.

Ας τα πάρουμε με τη σειρά και ας προσπαθήσουμε να μείνουμε φίλοι με τη λογική. Η πολιτική κοστίζει ακριβά. Οι ψηφοφόροι παρασύρονται. Τους ψηφοφόρους παρασύρουν τα μέσα. Τα μέσα κοστίζουν ακριβά. Οι πολιτικοί δεν έχουν τα μέσα για να πληρώσουν τα μέσα. Άρα δεν έχουν τα μέσα για να παρασύρουν τους ψηφοφόρους. Καταργώντας τα φτηνά μέσα (αφισορύπανση, λαϊκές συγκεντρώσεις, ντουντούκες στις γειτονιές, σκόρπια τρικ, κ.λπ.) οι πολιτικοί εξωθούνται σε μεγαλύτερη εξάρτηση από τα μέσα, τα οποία, επομένως ακριβαίνουν περαιτέρω. Η πολιτική κοστίζει ακριβότερα.

Φαύλος κύκλος. Χωρίς σπόνσορες, οι πολιτικοί μας δεν μπορούν να κάνουν ούτε βήμα. Η κομματική υποστήριξη, κάποτε εγγύηση εκλογής, δεν είναι πλέον. Αντιθέτως, το κόμμα (στη συγκεκριμένη περίπτωση το ΚΚΕ) μπορεί να διορθώσει τα «λάθη» της λαϊκής ψήφου. Μένουν τα συνδικάτα, ολοένα και λιγότερο πάντως, γιατί κανείς ψηφοφόρος του ΠΑΣΟΚ δεν επιλέγει εκείνους που κόβουν το …ρεύμα. Μεταξύ δημαρχίας και πολιτικής μεσολαβεί χρόνος να ξεπεράσουν οι ψηφοφόροι την απογοήτευσή τους. Οι αθλητές τα μπερδεύουν μόλις εκλεγούν. Οι δημοσιογράφοι-βουλευτές φώναζαν περισσότερο στα τηλε-παράθυρα. Οι γιατροί και δικηγόροι δεν μπορούσαν να προσφέρουν δωρεάν τις υπηρεσίες τους, λόγω ασυμβίβαστου.

Με δύο λόγια, οι πολιτικοί μας χρειάζονται χρήματα, πολλά χρήματα. Αν το δεχθούμε αυτό, τότε πρέπει να δεχθούμε ότι δεν υπάρχει λόγος να τους βάλουμε υπερβολικά εμπόδια σε αυτή την αναζήτηση. Αρκεί να μας λένε όλη την αλήθεια για την πηγή των χρημάτων «τους». Αντί να καταργήσουμε την πραγματικότητα, καλύτερα να καταργήσουμε τους νόμους που μας εμποδίζουν να την κοιτάξουμε στα μάτια. Ας πληρώσουμε τους πολιτικούς που αξίζουν τα λεφτά μας.

Οι πολιτικοί, όχι μόνον αυτοί των Αθηνών αλλά και όσοι δραστηριοποιούνται στον κοντινό μας Δήμο, έχουν πρωτεύουσα ευθύνη για την απόκρυψη και, τελικώς, τη σκανδαλώδη καταστροφή. Το παράδειγμα της τραγικής διαχείρισης του νερού, ειδικά εφέτος, είναι χαρακτηριστικό. Κανείς δεν δείχνει να ανησυχεί ιδιαίτερα για το πρόβλημα. Σπέρνουμε παντού δρόμους και χωροθετούμε επεκτατικά νέες δραστηριότητες κατανάλωσης, ιδιαίτερα στον τουρισμό, σεβόμαστε την προστασία της κοινής περιουσίας που είναι το περιβάλλον μόνον όταν ακουμπά στην κατοικία ή στον εκμεταλλεύσιμο για οικιστική ανάπτυξη πρώην γεωργικό κλήρο. Η γεωργία εμφανίζεται μοναδική υπεύθυνη για κάτι που ανήκει σε όλους.

Η ελληνική γεωργία καταναλώνει το 90% του συνόλου του χρησιμοποιούμενου υδατικού δυναμικού. Αύξησε την κατανάλωσή της κατά 30% μεταξύ 1985 και 2001, ο υψηλότερος ρυθμός αύξησης μεταξύ όλων των χωρών του ΟΟΣΑ. Μόνον το 2% της τεράστιας επιδότησης πηγαίνει σε αγρο-περιβαλλοντικά μέτρα, το μισό για τη μείωση της νιτρορύπανσης, δηλαδή της προστασίας των υπόγειων υδάτων. Ανεπαρκέστατη προστασία για την επεκτατική και ανεξέλεγκτη ανάλωση ενός εθνικού παραγωγικού πόρου. Σε ορισμένες περιοχές, όπως η Κρήτη, αναφέρεται ότι μέχρι και 50% του νερού των αρδεύσεων χάνεται σε διαρροές και εξάτμιση. Άλλη έρευνα έδειξε ότι επιδοτημένα συστήματα ποτίσματος με σταγόνα δεν χρησιμοποιούνται, ιδιόκτητα πηγάδια και γεωτρήσεις συνδέονται με χαμηλές στρεμματικές αποδόσεις. Στην Αργολίδα έχει μπει θαλάσσιο νερό στον υδροφόρο ορίζοντα.

Αν δεν κάνουμε κάτι, το 60% του συνόλου των εθνικών γαιών θα μετατραπεί σε έρημο όχι αργότερα από το 2015. Κάπου υπάρχει ένα εθνικό σχέδιο για να περιορίσουμε την ερημοποίηση στο 35%. Την ίδια στιγμή, η διάβρωση από το νερό και τον αέρα απειλεί το 20% της ορεινής και νησιωτικής γης, αφού η γη έχει εγκαταλειφθεί με την ελπίδα να πωληθεί προς ανοικοδόμηση. Η αλμυρότητα των πηγαδιών σε παράκτια πηγάδια αυξήθηκε λόγω υπεράντλησης συχνά για δήθεν γεωργική πλην όμως τουριστική ή παραθεριστική χρήση. Την ίδια στιγμή, οι αγρότες δεν πληρώνουν για το νερό, έχουν ελεύθερη πρόσβαση σε αρτεσιανά φρέατα, εξαιρούνται από το ΦΠΑ πετρελαίου για την ανεξέλεγκτη άντληση με κόστος 52 εκατ. ευρώ ετησίως. Ο αγροτικός τομέας ευθύνεται για την τεράστια υποβάθμιση του νερού στα ποτάμια και τις λίμνες λόγω παρασιτοκτόνων και λιπασμάτων, κάποτε περισσότερο κι από τα βιομηχανικά ή αστικά λύματα.

Ο αγροτικός τομέας έχει την υποχρέωση να αντιληφθεί ότι το νερό είναι μια εθνική περιουσία και οφείλει να τη διαχειριστεί με ανάλογη ευθύνη. Η ανάδειξη των δυνατοτήτων του τουρισμού και η αστική εκμετάλλευση των γεωργικών γαιών, απαιτεί μια υπεύθυνη γεωργία. Μέχρι στιγμής, δεν την έχουμε. Το αποδεικνύει ο τρόπος που διαχειριζόμαστε την τεράστια ρευστή υδάτινη περιουσία μας. Η γεωργία δεν μπορεί μόνη της να σηκώσει τέτοια ευθύνη.

Οι τιμές εκφράζουν ισορροπίες, σχέσεις, εξουσία, αναλογίες. Μέχρις ότου ένα προϊόν να κάνει το salto mortale προκειμένου να αποκτήσει τιμή, δεν παρά ένα απλό αντικείμενο με μια κάποια αξία χρήσης, αλλά χωρίς καμία απολύτως αξία για την αγορά, εξηγεί γλαφυρά ο Κάρολος Μάρξ. Παρατηρήστε λοιπόν πόσα θα αλλάξουν τώρα που αλλάζουν και οι απόλυτες και οι σχετικές τιμές. Γιατί, προφανώς, είναι διαφορετική η ακρίβεια ορισμένων πρώτων υλών διατροφής για εμάς, από εκείνη που ζει ο κάτοικος του Μπανγκλαντές. Εμείς διαθέτουμε τεράστια περιθώρια αναδιάταξης της κατανάλωσής μας, ενώ εκείνοι απλώς δεν μπορούν.

Ο Τζώρτζ Μπους μπορεί διαφορετικά. Ζήτησε αυτή την εβδομάδα από το αμερικανικό Κογκρέσο να δώσει ένα τέλος στην επί 27 χρόνια απαγόρευση παράκτιας άντλησης πετρελαίου. Τα κοιτάσματα μόλις που καλύπτουν τρία χρόνια κατανάλωσης πετρελαίου και κάτι ανάλογο σε φυσικό αέριο. Ζήτησε ακόμη άδεια για την άντληση πετρελαίου μέσα στο Εθνικό Καταφύγιο Άγριας Ζωής στην Αρκτική. Αν ο Μπους είναι «κακός», σίγουρα δεν είναι μόνος του. Άλλοι «κακοί» υποστηρίζουν ότι θα χρησιμοποιήσουμε οπωσδήποτε κάρβουνο για ηλεκτρισμό. Μπορούμε να συλλέξουμε και να αποθηκεύσουμε τα αέρια από την καύση του, λένε. Το ίδιο πιστεύουν και για την πυρηνική ενέργεια, που θα διαδοθεί όσο κανείς δεν το είχε ποτέ φανταστεί, αρκεί να βελτιώσουμε την επεξεργασία των υπολειμμάτων της.

Τα πάντα βρίσκονται στην τιμή. Παρόμοια μεγάλη αλλαγή είχε συμβεί και στην αρχή της δεκαετίας του ’70, όταν το δολάριο υποτιμήθηκε, η τιμή του πετρελαίου πολλαπλασιάστηκε και τα τρόφιμα το ακολούθησαν με τον πιο βίαιο τρόπο. Η κοινωνία μας βυθίστηκε στην κρίση που, τότε, πήρε το όνομα «στασιμοπληθωρισμός». Η παραγωγή συρρικνώθηκε και η ανεργία έφτασε στα ύψη. Ο πληθωρισμός έκανε σκόνη εισοδήματα, αποταμιεύσεις και επενδύσεις. Χρειάστηκαν αρκετά χρόνια για να κατανοήσουν οι μεγάλες κοινωνίες τους μηχανισμούς άμυνας και, κατόπιν, ανόρθωσης των οικονομιών.

Η Ελλάδα καλείται να αντιμετωπίσει, ταυτόχρονα, δύο πλευρές της κρίσης. Η μια αφορά την προσαρμογή όλων και πρώτο λόγο των εταίρων μας στην ευρωζώνη. Η δεύτερη είναι η πιο δική μας προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα που έχει δημιουργήσει η λειτουργία της κοινής νομισματικής ζώνης. Ως προς το πρώτο, θα χρειαστεί να αντιμετωπιστεί η διεθνής ενεργειακή κρίση, να αποσοβηθεί η ανάλογη διατροφική κρίση και, τελικά, να βρεθεί μια νέα ισορροπία παραγωγής και κατανάλωσης. Θα επιτύχουμε καλύτερα την προσαρμογή μας αν, αμεσότερα, αναμετρηθούμε με το δεύτερο πρόβλημά μας.

Όλα δείχνουν ότι, σε πολλούς τομείς, ολοκληρώνεται τώρα η διαδικασία σύγκλισης των τιμών μέσα στη νομισματική «μας» ζώνη. Να σημειώσουμε βεβαίως ότι η διαδικασία αυτή δεν ξεκίνησε με την υιοθέτηση του ευρώ, αλλά από τότε, το 1993, που καταργούνται δασμοί και άλλα εμπόδια στην ενιαία αγορά. Τα είδη διατροφής είναι από τα κακά παραδείγματα της σύγκλισης. Ήδη από το 2006, ο σχετικός δείκτης για το επίπεδο των τιμών ήταν στο 97 για την Ελλάδα, 93 για την Ισπανία, 107 για Γαλλία και Γερμανία και μόλις 89 για Ολλανδία. Ειδικά για τα λάδια και το γάλα είμαστε ήδη οι ακριβότεροι. Η σύγκλιση των εισοδημάτων πάντοτε έπεται. Μεσολαβεί μια γενναία άνοδος της ανταγωνιστικότητας. Όσο όμως δεν την έχουμε επιτύχει, τόσο το πορτοφόλι μας θα είναι ελαφρύ!

Κάθε κόμμα χρειάζεται τους «σοφούς» του. Για τον νεότερο ηγέτη βεβαίως, η παρουσία τους αλλά και η όλο νόημα απουσία τους. Τα όσα λένε αλλά και οι σιωπές τους. Οι εκλεκτικές τους συγγένειες, κυρίως όμως η εμμονή τους στην υπεράσπιση του έργου «τους». Όλα τούτα γίνονται κάποτε ανυπόφορα. Ο Γιώργος Παπανδρέου και ο Κώστας Σημίτης δεν θα μπορούσαν να διαφέρουν ως προς αυτά. Η στάση όμως, χαρακτηριστική, του κ. Σημίτη την ημέρα που ο κ. Παπανδρέου αμφισβητούμενος πρόεδρος ζητεί την, έστω και προσωρινή, εμπιστοσύνη της κοινοβουλευτικής «του» ομάδας ήταν τόσο χαρακτηριστική, που κανείς – προφανώς όχι οι Παπανδρέου – δεν θα είχε ξεχάσει.

Τα δύο χέρια μισοχωμένα στο ψιλοκάβαλο παντελόνι συνόδευσαν άριστα τη φράση που διοχέτευσε αυτήκοος μάρτυρας: «Αν επιμείνει, μαζευόμαστε το απόγευμα και τον αλλάζουμε». Ο Γιώργος Π. είχε την πολιτική υποχρέωση να επιστρέψει στον Κώστα Σ. όχι απλώς την κακία, αλλά το πολιτικό μήνυμα ως προς το καθεστώς ιδιοκτησίας του κόμματος. Άλλωστε, στο ΠΑΣΟΚ, χρειάζονται μια ειλικρινή συζήτηση για τα όρια ανοχής ή τα όρια ιδιοκτησίας. Μόνον που, προηγουμένως, πρέπει να έχουν συμφωνήσει για τι θέμα θα μιλήσουν: για το κίνημα, το κόμμα ή τον πολιτικό χώρο;

Ο κ. Σημίτης δεν εξήγησε ποτέ επαρκώς πως (και κατά πόσο) συνδέεται η ειλικρινέστατη ιδεολογική του συγγένεια με το έργο του μεταρρυθμιστή πρωθυπουργού της δεκαετίας του ‘20, με το έργο του ανατροπέα Ανδρέα Παπανδρέου. Ο «Παπαναστασίου» θα φρόντιζε για τη θεσμική ανόρθωση και προστασία της κοινωνίας, αλλά δεν θα έστεκε ούτε στιγμή στο ΠΑΣΟΚ, ενώ θα αισθανόταν καλά σε μια Νέα Δημοκρατία που θα χώραγε και τον Στέφανο Μάνο. Ο «Ανδρέας» θα χαιρόταν πολύ να έχει πολλούς μικρούς Τσίπρηδες, τους οποίους ήξερε να χειρίζεται πολύ καλά ως μήντια πάρτνερς για τον (απο)προσανατολισμό της κοινωνίας.

Αυτό που λείπει από το ΠΑΣΟΚ είναι η διαφάνεια, ο ανοικτός διάλογος ακόμη και ο σκληρός καυγάς. Ας τον εκμεταλλευτούν τα αιμοβόρα μήντια. Γιατί πιστεύω πως ο επιβεβαιωμένος κληρονόμος και αρχηγός ειλικρινώς τον θέλει. Όμως, ο άξιος λόγου διάλογος ενέχει αμφισβήτηση και αυτή την είχε διαγράψει ο «πατέρας». Τα περί ανοχής Ανδρέα στο Σημίτη είναι ανοησίες. Ας ρωτήσουν τον πρώην πρωθυπουργό, ποιες αναμνήσεις έχει για τον τρόπο που τον άδειασε ο πρώην-πρώην το 1987. Το «επεισόδιο» εκείνο δεν συζητήθηκε ποτέ. Ούτε οι λόγοι της «παραίτησης» Σημίτη από το Βιομηχανίας.

Στο ΠΑΣΟΚ υπάρχουν πολλοί ανοικτοί λογαριασμοί. Πολλές κρυφές κουβέντες. Πολλοί καυγάδες που δεν έγιναν. Πολλές πικρίες που δεν γιατρεύτηκαν. Αν τουλάχιστον έφευγε μια ολόκληρη γενιά, ίσως να μπορούσαν να σηκώσουν ξανά σημαία στο κοντέρ. Αν επιμείνουν να συστεγάζονται, τότε ο μεν Σημίτης δεν πρέπει να μιλά, ενώ ο Γιώργος πρέπει να δεχτεί ότι πράγματι πρώην πρόεδρο του κόμματος (και όχι τόσο πρωθυπουργό) δεν τον διαγράφεις, ειδικά από εκεί που τον κάθισε η λαϊκή ψήφος.

Μας αρέσουν οι μύθοι. Όπως η περίφημη ιδιωτικοποίηση, που δεν έχει καμία έννοια όταν το κράτος, δήθεν ως μέτοχος, ορίζει τη διοίκηση και τους πλάγιους νόμους. Το γνωρίζουν πολύ καλά όλοι οι έξυπνοι άνθρωποι που κάθονται στην καρέκλα του υπουργού, του διοικητή ή του προέδρου του συνδικάτου. Αν το κράτος ήταν πραγματικός μέτοχος θα ζητούσε το μέγιστο κέρδος.

Ο Παναγής Βουρλούμης, ικανό και με αποδεδειγμένες, πριν ακόμη αναλάβει, ικανότητες δημιουργικού στελέχους, προήδρευσε στον ΟΤΕ χωρίς πολλά λόγια. Τις προάλλες, στη συνεδρίαση της Μόνιμης Οικονομικής Επιτροπής της Βουλής είπε πράγματα που θα έπρεπε να τα έχετε ακούσει σε πρώτη μετάδοση και σε ώρα υψηλότατης τηλεθέασης. Είπε, για παράδειγμα: «Οι πριν από εμένα διοικήσεις άλλαζαν κατά μέσο όρο κάθε 14 μήνες, διάστημα τελείως ανεπαρκές για να γνωρίσει κάποιος τον τεράστιο οργανισμό, πόσο μάλλον για να σχεδιάσει πρόγραμμα και να επιβλέψει την εφαρμογή του». Ακόμη κι αν δεν είχε περάσει – με την ειλικρινή υποστήριξη του Καραμανλή – το νέο κανονισμό προσωπικού, ώστε να παύσει η μονιμότητα ενός εκάστου νεοπροσληφθέντος, ο κ. Βουρλούμης θα είχε προσφέρει την ουσιαστική μετατροπή του ΟΤΕ σε ένα διευρωπαϊκό οργανισμό, μόνη προσπάθεια απογαλακτισμού του από την κομματική εξάρτηση, στην οποία ανήκε και η πραγματική εξουσία. Κομματικοί, υπουργός, συνδικαλιστές, προμηθευτές και «ορισμένα» στελέχη (τον κατάλογο όλων αυτών «κρατούσε» η Siemens) μοιράζονταν την εξουσία και «διεκδικούσαν ένα κομμάτι της πίτας και αλληλοβολεύονταν».

Αναρωτιέμαι αν θα βρεθεί κάποιος να κάνει …αγωγή στον κ. Βουρλούμη. Ο κ. Π. Κούτρας, πρόεδρος του συνδικάτου (που επίσης μίλησε στην ίδια επιτροπή) εξηγεί τον αναπόδραστο ρόλο του ΟΤΕ ως «εργαλείο ανάπτυξης, διπλωματίας και εξωτερικής πολιτικής» και λίγο μετά κρίνει ότι «επί της ουσίας, είναι πολύ δύσκολο η ευρυζωνικότητα να πάει παντού» λόγω «…γεωγραφικής κατανομής»! Κουβέντα για τον ιδιόκτητο δορυφόρο του ΟΤΕ, που γύρναγε άσκοπα στο διάστημα, ενώ οι συνδρομητές του ευαγούς ιδρύματος πλήρωναν 3 εκατ. ευρώ ετησίως σε άλλο δορυφόρο. Κουβέντα για τα 120 εκατ. ευρώ στην Αρμενία (που το 2005 άξιζαν μόνον 49) ενώ είχε χρειαστεί πρωθυπουργική παρέμβαση για να μη διαταραχθούν λόγω σκανδάλων οι σχέσεις με εκείνη τη χώρα.

Αστεία επιχειρήματα, που στηρίζονται μόνον σε μια πανταχόθεν διάτρητη μυθολογία, σε μια χώρα όπου το «καλό της» ορίζεται κυρίως από τους τεμπέληδες της εύφορης κρατικής κοιλάδας.

Το κράτος ελέγχει δύο ακόμη επιχειρήσεις με παρόμοια χαρακτηριστικά σε ό,τι αφορά τη διοίκησή τους. Την Εθνική και τη ΔΕΗ. Ακόμη και χωρίς βασικό μέτοχο, μπορεί να κάνει το μεγάλο βήμα απαγκίστρωσής τους από την πολιτική. Η ευκαιρία υπάρχει γιατί τόσο ο Κώστας Καραμανλής όσο και ο Γιώργος Αλογοσκούφης έμπρακτα πιστεύουν στην αυτονομία των διοικήσεων των πρώην μονοπωλίων. Αν πείσουν και τα άλλα μέλη του υπουργικού συμβουλίου.